การปรับสภาพแวดล้อมและเทคนิคช่วยในการมองเห็นสำหรับผู้มีปัญหาด้านสายตา

การปรับสภาพแวดล้อมและเทคนิคช่วยในการมองเห็นสำหรับผู้มีปัญหาด้านสายตา

เรื่อง : พ.อ.หญิง ผศ.พญ. ฐิติพร รัตนพจนารถ โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า

ภาพ : พ.ต. นพ. ศีตธัช วงศ์กุลศิริ โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า

พ.อ.หญิง ผศ.พญ. ฐิติพร รัตนพจนารถ โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า

เมื่อมีการสูญเสียการมองเห็นที่ไม่สามารถกลับคืนมาได้ คุณอาจจะโกธรและโศกเศร้ากับสิ่งที่เกิดขึ้น ขอเป็นกำลังใจให้คุณผ่านพ้นความรู้สึกดังกล่าว  คุณสามารถเรียนรู้ที่จะใช้สายตาที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์  ปรับแต่งสภาพแวดล้อมให้เหมาะสม  ใช้เทคโนโลยีเข้าช่วย  ปรับตัวในการใช้ชีวิตอย่างมีความสุขได้ค่ะ  

เทคนิคต่างๆที่จะช่วยให้การมองเห็นดีขึ้น

ทำให้ใหญ่ขึ้น

คุณสามารถนั่งใกล้โทรทัศน์มากขึ้นกว่าเดิม   การนั่งใกล้โทรทัศน์ไม่ได้ทำให้สายตาเสีย   เลือกจอโทรทัศน์หรือจอคอมพิวเตอร์ขนาดใหญ่  โทรศัพท์สีขาวที่มีหมายเลขสีดำตัวใหญ่  ใช้ปากกาสีเข้มเส้นใหญ่

ใช้ความแตกต่างของสีเพื่อเพิ่มความชัดเจน

• ใช้แก้วสีขาวใส่กาแฟ  แก้วสีเข้มใส่นม   เลือกจานสีขาวใส่ข้าวกล้อง จานสีเข้มใส่ข้าวขาว  เป็นต้น
• ใช้แถบสีสะท้อนแสงหรือทาสีบริเวณขอบบันไดจะช่วยเห็นขั้นบันไดแต่ละขั้นให้ชัดเจนขึ้น  
• ติดแถบสีรอบสวิทช์ไฟ เต้าไฟ  ลูกบิดประตู
• ใช้สติ๊กเกอร์สีหรือยาทาเล็บสีสดใสทำเครื่องหมายที่เตาแกส ไมโครเวฟ
• การตกแต่งภายในควรเน้นการเพิ่มการตัดกันของสี เช่น ขอบประตู หน้าต่าง    ใช้หลักการเดียวกันนี้ในห้องครัว ห้องน้ำ ห้องนั่งเล่น
•  กระเบื้องปูพื้นหรือเสื่อน้ำมันควรเป็นสีเดียว ไม่มีลวดลาย   เมื่อของตกพื้นจะหาได้ง่ายขึ้น

ทำให้สว่างขึ้น

• พกไฟฉายขนาดเล็กไว้ติดตัว  ไว้ส่องอ่านฉลากหรือป้ายราคา
• ติดไฟเพิ่มความสว่างในห้อง  โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากผู้สายตาเลือนรางเป็นผู้สูงอายุ   ในผู้อายุ 60 ปีที่มีสายตาปกติต้องการความสว่าง 3 - 4 เท่าของผู้อายุ 20 ปีอยู่แล้ว  
• ติดไฟเพิ่มบริเวณบันไดและทางเดินเพื่อป้องกันการหกล้ม  
• ติดไฟเพิ่มหรือใช้โคมไฟเฉพาะจุดในตำแหน่งที่ต้องทำงาน เช่น ทำครัว
• ในการอ่านหนังสือ นอกจากไฟห้องแล้วควรเพิ่มไฟเฉพาะจุดจากโคมไฟที่ปรับทิศทางได้   ให้ไฟเข้าด้านข้างและปรับทิศทางไม่ให้เกิดแสงสะท้อนจากหน้ากระดาษ   เลือกใช้หลอดไฟ LED ซึ่งประหยัดไฟและไม่ร้อน  
• แสงอาทิตย์จากหน้าต่างให้แสงที่ดี สามารถปรับความเข้มได้โดยใช้ผ้าม่านมู่ลี่หรือปรับระยะห่างจากหน้าต่าง  
• ดวงไฟในห้องน้ำไม่ควรสว่างจ้าเกินไป เพราะเมื่อตื่นเข้าห้องน้ำในตอนกลางคืนจะทำให้ปรับตาเข้ากับห้องนอนที่มืดได้ช้า  
• บริเวณที่อาบน้ำควรมีแสงเพียงพอ ไม่ถูกบังด้วยม่านห้องน้ำ หรือฉากกั้นเพราะคนส่วนใหญ่ถอดแว่นเวลาอาบน้ำ

ลดแสงกระจาย 

• เลือกกระเบื้องปูพื้น เครื่องใช้ในห้อง โต๊ะ ตู้ ที่พื้นผิวด้าน ไม่มันวาวสะท้อนแสง  
• วางโทรทัศน์และจอคอมพิวเตอร์โดยไม่ให้มีแสงสะท้อนจากหน้าต่างหรือหลอดไฟ  
• ลองใส่แว่นสีเหลืองหลายๆเฉดอาจช่วยให้เห็นดีขึ้น
• ใส่หมวกเพื่อกันแสงสะท้อนทั้งนอกและในบ้าน

เคล็ดลับอื่นๆ

แถบช่องอ่านหนังสือ  ช่วยเน้นข้อความบรรทัดที่อ่านและปิดข้อความที่อยู่นอกกรอบ  ลดความจ้าของหน้ากระดาษ ทำให้อ่านหนังสือได้ดีขึ้น

สามารถทำเองได้ง่ายๆ   โดยใช้กระดาษแข็งสีเข้มเจาะรูตรงกลางเป็นช่องสี่เหลี่ยมพื้นผ้า  เวลาอ่านหนังสือให้วางช่องตรงกับบรรทัดที่จะอ่าน

ภายในบ้าน  หลีกเลี่ยงพรมปูพื้นผืนเล็กเพราะจะทำให้สะดุดหกล้มได้ง่าย  สมาชิกในบ้านควรวางของให้เป็นระเบียบ  เมื่อใช้ของใช้แล้วควรวางกลับที่เดิมเพื่อให้ผู้สายตาเลือนรางหาได้ง่าย

พับธนบัตรตามราคา   ใช้การพับแตกต่างกันเพื่อช่วยบอกจำนวนเงิน เช่น  พับตามยาว พับครึ่งตามขวาง พับสี่ เป็นต้น

การฝึกใช้สายตาให้มีประสิทธิภาพสูงสุด

1. ฝึกเทคนิกการกวาดสายตา (scanning)

เป็นการเคลื่อนไหวศีรษะหรือตาเพื่อสำรวจสภาพแวดล้อม  โดยฝึกให้กวาดสายตามองไปรอบๆตัวอย่างมีระบบ  จะทำให้เห็นสภาพแวดล้อม

รอบๆได้มากขึ้นโดยใช้เวลาน้อยลง  ตัวอย่างเช่น  เมื่อเดินเข้าไปในห้องประชุมให้เดินหลบจากประตู และมองไปรอบๆ  หาตำแหน่งสำคัญ เช่น บันได เวที ที่นั่ง ทางออก เป็นต้น 

1. ฝึกหาจุดชัดที่สุด

เป็นการหาตำแหน่งที่ชัดที่สุดข้างจุดภาพชัด (จุดภาพชัดคือ จุดศูนย์กลางของจอตา  ซึ่งมักจะเสียไปในโรคจอตาเสื่อมจากเหตุสูงอายุ)   วิธีนี้จะใช้สำหรับผู้ที่มีภาพมัวแบบจุดดำตรงกลางขนาดไม่ใหญ่นัก เช่น โรคจอตาเสื่อมที่มีจุดดำขนาดเล็ก 

         วิธีการฝึก  สามารถฝึกได้ในห้อง   โดยมองตรงไปข้างหน้าจ้องที่นาฬิกาบริเวณศูนย์กลาง  สังเกตว่าที่ตัวเลข 1 ถึง 11 ตัวเลขใดเห็นชัดที่สุดตำแหน่งนั้นน่าจะเป็นจุดชัดที่สุด   ฝึกการใช้ตำแหน่งดังกล่าวในการมองภาพ     โดยฝึกหาตำแหน่งวัตถุต่างๆภายในห้อง     เมื่อฝึกฝนไปเรื่อยๆจะสามารถมองได้อย่างเป็นธรรมชาติและเห็นสิ่งต่างๆได้ดีขึ้น   เมื่อฝึกจนชำนาญแล้วจึงฝึกมองวัตถุเคลื่อนไหว เช่น  ผู้คนที่เดินไปมา  จากนั้นจึงฝึกการทำงานประสานกันของมือและสายตา

อุปกรณ์ช่วยในการมองเห็น

แว่นขยายแบบมือถือ 

แว่นขยายแบบมือถือเป็นอุปกรณ์ที่คนส่วนใหญ่คุ้นเคยและปรับตัวได้ง่าย  ส่วนใหญ่ราคาไม่แพง  พกพาสะดวก มีชนิดที่มีแสงไฟในตัว  และสามารถใช้ร่วมกับแว่นตาได้  แต่มีข้อเสียคือต้องใช้มือถือ   จึงไม่เหมาะกับผู้ที่มีมือสั่น  อาจจะทำให้เมื่อยมือถ้าต้องอ่านหนังสือนาน   และต้องถือในระยะโฟกัสจึงจะได้กำลังขยายสูงสุด  

แว่นขยายแบบวางกับวัตถุ  

มีชนิดแบบมีขาตั้ง หรือวางทาบกับวัตถุได้เลย  ข้อดีคือไม่ต้องใช้มือถือแต่ขนาดค่อนข้างใหญ่พกพาไม่สะดวก   ถ้าพื้นผิวที่ต้องการอ่านไม่เรียกจะใช้ค่อนข้างยาก  ราคาค่อนข้างแพง

โทรทัศน์ขยายภาพ

ใช้ขยายขนาดที่จะอ่านผ่านทางจอ   สามารถปรับความสว่างและเปลี่ยนพื้นหลังเป็นสีขาวหรือดำได้   แต่มีราคาค่อนข้างแพง

คำแนะนำสำหรับญาติและผู้ใกล้ชิด

1.        สมาชิกในครอบครัวเป็นผู้สำคัญที่สุดในการสนับสนุนและให้กำลังใจในการปรับตัวและพัฒนาศักยภาพได้อย่างเต็มที่   โดยเฉพาะในระยะแรกของการตามัว

2.        การใช้สายตาไม่ได้ทำให้สายตาเสื่อมเร็วขึ้น  การไม่ใช้สายตาเลยก็ไม่ได้เป็นการยืดอายุสายตาให้นานขึ้นแต่อย่างใดดังนั้นผู้สายตาเลือนรางสามารถอ่านหนังสือหรือดูโทรทัศน์ได้ตามต้องการ

3.        สมาชิกในครอบครัวควรเก็บข้าวของให้เป็นระเบียบเมื่อใช้ของแล้วควรนำไปวางที่เดิมทุกครั้ง

4.        คนทั่วไปมักคิดเอาเองว่าผู้สายตาเลือนรางคงจะไม่สนใจทำกิจกรรมอื่นๆเมื่อตามัว   ในความเป็นจริงแล้วเขาเหล่านั้น อาจจะยังพอใจในการทำกิจกรรมอื่นๆ เช่น ไปชมภาพยนตร์ การเดินเล่น หรือเที่ยวชมสถานที่ต่างๆ  

5.        ในการพูดคุยกับผู้สายตาเลือนราง   การเรียกชื่อจะทำให้คู่สนทนาทราบว่าเราคุยกับเขาอยู่  ผู้สายตาเลือนรางไม่ใช่คนหูหนวกจึงไม่จำเป็นต้องพูดเสียงดัง  หากผู้นั้นมีการได้ยินลดลงควรพูดช้าๆชัดๆ  เมื่อพูดคุยเสร็จแล้วและจะเดินแยกออกไปควรบอกคู่สนทนาด้วย

กลุ่มอาการชาร์ลส บอนเน็ต (Charles Bonnet Syndrome)

ผู้สายตาเลือนรางประมาณ 20-30% จะเห็นภาพเหมือนจริงที่ตนเองทราบว่าไม่ใช่ภาพจริง   เช่น เห็นแมว สุนัข หรือคน ภาพที่เห็นจะชัดเจนและดูเหมือนจริงมาก  แต่ผู้สายตาเลือนรางจะทราบว่าภาพที่เห็นนี้ไม่ใช่ของจริง    อาการนี้ไม่ใช่ความผิดปกติทางจิตประสาท แต่เป็นอาการที่เกิดขึ้นได้ในผู้สายตาเลือนราง  ส่วนใหญ่มักจะเกิดในผู้สูงอายุ โดยเฉพาะผู้ที่อยู่คนเดียว  เกิดได้ทั้งจากเบาหวานจอตา  จอตาเสื่อม ต้อหิน   และโรคอื่นๆ อาการเหล่านี้อาจหายไปเองได้ ผู้สายตาเลือนรางบางคนอาจรู้สึกเพลินกับการเห็นภาพเหมือนจริงเหล่านี้  แต่บางคนอาจรู้สึกกลัวหรือไม่ชอบ   การหลับตากระพริบตา จ้องไปที่ภาพนั้น ลุกเดิน หรือขยับตัวจะช่วยให้ภาพนั้นหายไปได้  

ผู้สายตาเลือนรางสามารถหาความเพลิดเพลินได้จากการฟังหนังสือเสียงดังนี้  

1. ห้องสมุดสมเด็จพระเทพรัตน์ มีหนังสือเสียงมากกว่า ๑,๐๐๐ รายการ ราคาพระราชทานแผ่นละ ๕๐ บาททั้งนี้ไม่จำกัดว่าหนังสือจะมีความยาวกี่ชั่วโมงก็ตาม ซื้อได้ที่สำนักงานมูลนิธิราชสุดาฯ
2. ศูนย์สื่อการศึกษาเพื่อคนพิการ  http://www.braille-cet.in.th/ มีหนังสือนวนิยายและประวัติศาสตร์ สามารถฟัง online ได้